Renoveren als een pro: een stappenplan

Renoveren als een pro: een stappenplan

Advies, Renovatiedag

Je wilt je bestaande woning op een doordachte manier energetisch renoveren, maar weet niet waar te beginnen? Geen nood, met dit stappenplan investeer je van de eerste keer raak!

Een energetische renovatie is de beste investering die je kan doen in je woning. Niet alleen op lange termijn omdat de waarde van je woning stijgt, maar ook op korte termijn. Want je geniet onmiddellijk een lagere energiefactuur en een beter comfort. Maar de vraag is natuurlijk waar je moet beginnen. Welke investeringen zijn het meest rendabel? En welke maatregelen kan je uitstellen?

Eigenlijk zijn er twee scenario’s. Ofwel kies je in één keer voor een totaalrenovatie waarbij je je woning nagenoeg stript en met de hulp van een architect renoveert volgens de hedendaagse energie- en comforteisen. Dit is zowel budgettair als qua tijdsinvestering de meest ingrijpende optie. Ofwel ga je stapsgewijs te werk (wat een van de voordelen is van renoveren omdat je zo de kosten kan spreiden) en investeer je beetje bij beetje in een energiezuinige woning. In veel gevallen (als je niet aan de buitengevels en/of aan de structuur van het gebouw raakt) heb je hiervoor geen vergunning nodig en ben je niet verplicht om een architect in te schakelen. Maar opgelet: het is belangrijk dat je doordacht te werk gaat. Anders bestaat het risico dat je energetische verbouwwerken minder opleveren dan je had gehoopt. Of erger, dat je achteraf in de problemen komt omdat je onvoldoende rekening hebt gehouden met bepaalde zaken.

Eerst de ruwbouw

Dit artikel biedt een leidraad om je energetische verbouwing op lange termijn in goede banen te leiden. Een kleine kanttekening: je kan onderstaande stappen zonder problemen in volgorde afwerken, maar in de praktijk is het vaak interessant om een aantal ingrepen te combineren. Staar je bovendien ook niet blind op één maatregel, maar probeer vanaf het begin een totaalplan op te stellen. Een gouden regel: als je kiest voor een bepaalde energetische maatregel, mag deze ingreep de volgende ingreep niet uitsluiten. Hierbij is het advies van een architect of energiedeskundige zeer nuttig.

Dakisolatie

Warme lucht stijgt. Een slecht geïsoleerd dak is goed voor haast een derde van alle warmteverliezen, of twee keer zo veel dan door niet-geïsoleerde buitenmuren. Specialisten zijn het er dan ook over eens dat het isoleren van je dak de allereerste energiemaatregel is, die je ook het snelst terugverdient. Bovendien creëer je meteen een degelijke basis voor de plaatsing (in een latere fase) van technieken voor hernieuwbare energie, zoals fotovoltaïsche panelen of zonnecollectoren. Laat je niet verleiden om eerst de technieken te plaatsen, want dan kost het je achteraf een pak moeite en geld om je dak alsnog in orde te brengen.

Je dak isoleren is vaak minder ingrijpend dan je zou denken. Als je de bovenste verdieping enkel als opslagplaats gebruikt, volstaat het om alleen de zoldervloer te isoleren. Wil je volwaardige leefruimtes boven, dan moet je het dak isoleren. Als het bestaande (hellend) dak technisch nog in orde is én als er een onderdak aanwezig is (dit kan je controleren door het dak langs de binnenzijde te bekijken: kijk je recht op de dakpannen of leien, dan heb je geen onderdak), kan je het dak eenvoudig isoleren met isolatie tussen de kepers of spanten, gevolgd door een dampscherm en de plafondafwerking. Heb je een niet-geïsoleerd dak zonder onderdak, dan dringt een grondige renovatie zich op waarbij de dakverwerker het dak verstevigt, een onderdak plaatst en opnieuw afwerkt. 

Een plat dak kan je in veel gevallen rechtstreeks na-isoleren met isolatieplaten en een ballastlaag (een zogenaamd omgekeerd dak). Maar omdat tal van factoren, zoals de draagkracht van de dakstructuur en de hoogte van de bestaande opkanten, de werken beïnvloeden, laat je dit best over aan een specialist.

Als je je dak aan de binnenzijde isoleert zonder aan de draagstructuur te raken, heb je geen bouwvergunning nodig. 

                  Vermijd deze fout  

Vaak is een grondige dakrenovatie slechts het begin van een totaalaanpak van je woning. Ben je van plan om de buitenmuren nog na te isoleren aan de buitenzijde, zorg dan alvast voor een voldoende grote oversteek ter hoogte van de gevels en de puntgevels, zodat je dak na de na-isolatiewerken mooi aansluit op de buitenmuren.

Muren en ramen

Na het dak vormen je buitenmuren de tweede grootste bron van warmteverlies. Deze hangen onvermijdelijk samen met je ramen en deuren. Isoleer je de muren, maar behoud je je oude ramen, dan zal er meer condens neerslaan op de ramen. Omgekeerd geldt eveneens dat wanneer je je oude ramen vervangt door superisolerende ramen, en je muren niet of minder goed isoleren, het gevaar bestaat op condensatie op je muren. En dat is nefaster voor de gebouwschil. Daarom beschouwen we hier het na-isoleren van je muren en vervangen van je ramen en deuren als één logisch geheel.

                  Muren na-isoleren

Om je buitenmuren te isoleren heb je drie opties. De meest doeltreffende, maar ook meest ingrijpende optie is het plaatsen van na-isolatie aan de buitenzijde gevolgd door een nieuwe afwerking (steenstrips, gevelpleister, houten beplating…). Een tweede mogelijkheid is het laten opvullen van de luchtspouw met een isolerend materiaal. Deze methode is haalbaar voor de meeste woningen die tussen de jaren 1960 en 1990 gebouwd werden, op voorwaarde dat de spouw minimaal 6 centimeter diep is. Omdat de dikte van de spouw beperkt is, is het wel de minst doeltreffende isolatiemethode. Daarom is deze ingreep vooral interessant om snel en goedkoop resultaat te boeken (een slimme ingreep dus!). Er komen geen breekwerken aan te pas en in een of twee dagen tijd zijn de werken achter de rug. Bovendien heb je geen vergunning nodig. Voor een optimale isolatiewaarde kan je spouwisolatie later combineren met isolatie aan de buiten- of binnenzijde van je woning.

Een derde mogelijkheid is je muren isoleren aan de binnenzijde. Deze methode wordt echter afgeraden omdat het plaatsen van isolatie aan de binnenzijde een grote impact heeft op het vochtgedrag van de buitenmuren. Die zullen vocht enkel nog kunnen afvoeren naar buiten, met het risico dat ze vochtig blijven. Maar soms kan het niet anders, bijvoorbeeld om stedenbouwkundige redenen. Als je voor deze techniek kiest, zijn een goede uitvoering en dus de interventie van een specialist cruciaal.

                  Ramen vervangen

Ook als deze interventie het langst duurt om af te schrijven, is het plaatsen van nieuwe ramen een unieke kans om je gebouwschil een energetische upgrade te geven. 

@ Luc Roymans/Arch. Pieter Verfaillie

Het isolatieniveau van een raam of deur wordt uitgedrukt met de U-waarde, die aangeeft hoeveel warmte er per seconde en per vierkante meter verloren gaat langs een constructiedeel bij een temperatuurverschil van 1 °C tussen binnen en buiten. Hoe lager de U-waarde, hoe beter een constructiedeel isoleert. Als je je ramen vervangt als onderdeel van een grondige renovatie, heb je op energetisch vlak eigenlijk maar twee opties: ofwel kies je voor dubbel hoogrendementsglas (U-waarde 1.1 à 0.9 W/m2K), ofwel voor driedubbele beglazing (U-waarde lager dan 0.8 W/m2K). Laat je voor het bepalen van het isolatieniveau van je ramen adviseren door een architect of EPB-verslaggever.

Een investering in driedubbel glas verdien je nauwelijks terug als je muren niet beter geïsoleerd zijn dan de ramen. Kies het isolatieniveau van je ramen daarom in functie van de isolatie van de overige constructiedelen, zoals de muren en het dak. Zo vermijd je bouwfysische problemen (zoals onder andere condensatie, met het risico op schimmelvorming e.d. tot gevolg). Als minimale leidraad kan je rekeninghouden met de isolatiewaardes waaraan je moet voldoen om recht te hebben op premies. In Vlaanderen adviseert de overheid voor ramen (profielen én beglazing) een Umax-waarde van 1.5 W/m2K en 2.0 W/m2K voor buitendeuren en poorten. In Brussel, waar je eveneens een premie opstrijkt, ligt het maximum op 1.1 W/m2K voor de beglazing en 1.8 W/m2K als je het volledige raam vervangt. In Wallonië krijg je enkel een premie voor het vervangen van enkel glas door ramen met een totale U-waarde van hoogstens 1.8 W/m2K. 

                  Vermijd deze fout

Als je je bestaande woning na-isoleert en de ramen vervangt, verbeter je niet alleen het isolatieniveau maar ook de luchtdichtheid. Investeer daarom meteen ook in ventilatie. Dit kan een D-systeem zijn, waarbij zowel de aan- als afvoer automatisch gebeurt. Of een C-systeem waarbij de lucht natuurlijk binnenkomt via roosters in de ramen, en met een ventilator weer wordt weggezogen. In dit laatste geval is het vervangen van de ramen dé uitgelezen kans om verluchtingsroosters op de ramen te voorzien!

Vloerisolatie

Het isoleren van de vloer is na het dak en de muren de laatste stap om je volledige gebouwschil energiezuinig te maken. Let wel: dit is niet altijd even evident. Is de woning deels of volledig onderkelderd, dan kan je redelijk eenvoudig isolatieplaten aanbrengen tegen het plafond van de (kruip)kelder. Ligt de bestaande vloer op volle grond, dan zijn er ingrijpender werken nodig. 

Soms kan de isolatie rechtstreeks op de bestaande draagvloer geplaatst worden, maar daardoor verhoogt ook het niveau van de vloer, wat weer tal van andere ingrepen met zich mee kan brengen (bijvoorbeeld de deuropeningen die verhoogd moeten worden). In de meeste gevallen zal je het bestaande vloerniveau willen behouden, of misschien zelfs willen overstappen van radiatoren op vloerverwarming (tenminste op de benedenverdieping). Dan zit er niets anders op dan de vloer (op volle grond of chape) helemaal uit te breken en de grond uit te graven tot op het gewenste niveau. Dit is al snel ongeveer zo’n 30 centimeter, omdat je ruimte moet voorzien voor een gewapende betonnen dekvloer (minstens een 10-tal centimeter), isolatie (10 à 15 centimeter, zie kader op de vorige blz.) en een nieuwe dekvloer (waarin eventueel de buizen van de vloerverwarming liggen) en vloerafwerking (zo’n 7 à 8 centimeter).

@ Isotrie
                  Vermijd deze fout

Voor isolatie geldt dat elke centimeter telt. Als je de moeite neemt om je volledige vloer door een aannemer te laten uitgraven en opnieuw op te bouwen, controleer dan tussentijds goed of de gewenste diktes gehaald worden. Vooral na het uitgraven van de grond is een controle aan te raden. Dit is niet alleen belangrijk voor je EPB-aangifte (als je verbouwing EPB-plichtig is tenminste), maar het verhoogt ook het rendement van je vloerverwarming.

Hoe dik moet je isoleren?
De dikte van de isolatie voor daken, muren en vloeren is bij bestaande woningen sterk afhankelijk van de praktische mogelijkheden. Probeer het in elk geval zo goed mogelijk te doen, zodat je woning op lange termijn energie-efficiënt én waardevast is. De richtlijn die voor heel het land geldt als een na te streven minimum is een maximale U-waarde van 0.24 W/m2K voor dak (of zoldervloer), vloeren en muren. Die behaal je met een isolatiedikte van 10 centimeter voor PIR of PUR, 15 centimeter voor minerale wol en 16 centimeter voor cellulose.

Technieken

De laatste stap van je energetische renovatie is het optimaliseren van de technieken. Dat wil zeggen: alles wat te maken heeft met verwarming, sanitair warm water, ventilatie en elektriciteit. Door goed te isoleren (zie stappen 1, 2 en 3) zal je energieverbruik sowieso al 30 tot 40 procent dalen. Maar je kan het nóg beter doen door te investeren in efficiënte verwarmingssystemen in combinatie met hernieuwbare energie. Een verwarmingsketel van 20 jaar of ouder zou je sowieso moeten vervangen door een moderne condensatieketel. 

Zonneboiler of PV-panelen?

@ Tim Van de velde/Arch. Tristan Jadoul

Daarnaast kan je eventueel investeren in een zonneboilerinstallatie, waarmee je tot 60 procent van je jaarlijkse warmwaterbehoefte kan dekken met zonne-energie. Deze investering is vooral interessant voor grotere gezinnen, pakweg vanaf vier personen, met een grote warmwaterbehoefte. Want hoe raar het ook mag klinken: hoe meer water je verbruikt, hoe meer je in verhouding bespaart met een zonneboiler. Voor alleenstaanden of koppels zonder kinderen, die bovendien geregeld buitenshuis douchen (bijvoorbeeld op de sportclub) is een zonneboiler vanuit financieel oogpunt vaak niet aangewezen. 

Het plaatsen van PV-panelen voor het opwekken van elektriciteit is voor de meeste gezinnen wél interessant. Gemiddeld verdien je een PV-installatie binnen de acht jaar terug en geniet je vervolgens tot zeventien jaar van gratis elektriciteitsproductie. Bijkomend voordeel van PV-panelen: als je renovatie EPB-plichtig is, kan je je E-peil met PV-panelen gevoelig doen dalen.

Warmtepomp

De investering in een zonneboiler of PV-installatie komt boven op je traditionele condensatieketel. Wil je ook je verwarmingssysteem zelf verduurzamen, dan kan je de stap naar een warmtepomp overwegen. Let wel: dit is enkel mogelijk in een zeer goed geïsoleerde woningen met een verwarming op lage temperatuur (via vloerverwarming of radiatoren op lage temperatuur). Financieel is deze stap eigenlijk alleen aan te raden als je tegelijk ook PV-panelen plaatst, omdat je dan de elektriciteit voor je warmtepomp zelf kan opwekken met je PV-panelen. 

                  Vermijd deze fout

Voor een goede werking moet je verwarmingssysteem optimaal afgestemd zijn op de warmtebehoefte van je woning. Als je om praktische redenen verplicht bent om eerst je cv-ketel te vervangen en pas daarna je woning energetisch te renoveren, bespreek dit dan op voorhand met je cv-installateur zodat hij een toestel kan plaatsen met voldoende modulerend vermogen dat ook achteraf nog perfect werkt en niet de hele tijd aan- en uitspringt. 

Nog enkele tips

Ga voor een totaalplan

Wie renoveert, kiest om budgettaire redenen vaak voor een stapsgewijze aanpak. Bijvoorbeeld eerst een nieuwe cv-ketel plaatsen en daarna pas het dak isoleren, de ramen vervangen… Dit is op zich geen probleem, zolang deze verschillende stappen maar deel uitmaken van een algemeen plan. Bepaal daarom op voorhand waar je precies wil eindigen (bijvoorbeeld het E-peil of de EPC-score) en hoe alle afzonderlijke stappen in elkaar passen. Ga hiervoor in zee met een energiedeskundige om fouten te vermijden.

En het interieur?

Heb je een woning gekocht en kan je niet wachten om je interieur aan te pakken? Doe dan geen kosten waar je achteraf spijt van krijgt. Is je vloer nog niet geïsoleerd, leg dan geen duur parket. Ook een ingrijpende keukenrenovatie laat je voorlopig beter achterwege, totdat je gebouwschil helemaal op punt staat. Hetzelfde geldt voor je badkamer, want de keuze voor een bepaalde douche of een type bad hangt nauw samen met je warmwatersysteem.

Voor praktisch al deze investeringen kan je een premie krijgen. Een overzicht van alle energie- en renovatiepremies, de bedragen en de voorwaarden vind je hier.

Tekst Tom Mondelaers
Openingsbeeld © VELUX

Niet gevonden wat je zocht?

Probeer het nogmaals in onze zoekmachine.

Gerelateerde artikels